Wako Dhera Liben

Jijjiiramaaf Barsiisuun deebii kennuurra
gaaffii gaafachuudha.
Fedhii beekuu horachuudha.
BIYYEE GOGAA keessattillee Yaadiin akka biqiluu
Mirkanessuudha.

DAAYYA JIJJIIRAMAA .

Mul’anni jijjiiramaaf mul’atu bakka hin jijjiiramne miti; sirna ikoo lubbuu qabuudha. Hawaasa jijjiirama gadi fagoo danda’u ijaaruuf yoo barbaanne, marsaa qulqulluu barsiisa, yaada, barreessuu fi yaada walitti hidhu hubachuu qabna. Kunniin hojiiwwan adda addaa osoo hin taane utubaawwan wal-irratti hirkatan adeemsa tokkoo fi humna guddaa qabuudha.

1. Hundee: Akka Yaadaaf Kataaliistii Barsiisuu

Yeroo baay’ee, barsiisuu akka odeeffannoo dabarsuu qofaatti ilaalla. Garuu hawaasa jijjiiramaaf mul’ate keessatti barsiisuun gocha bilisummaati. Shaakala namoonni biroo ejensii mataa isaanii akka argatan haala uumuudha.

Jijjiiramaaf barsiisuun deebii kennuurra gaaffii gaafachuudha. Fedhii beekuu horachuudha. Yeroo akkasitti barsiifnu, meeshaa tokko qofa hin guunnu; ibidda qabsiifna. Ibiddi sun yaada-humna raw, jeequmsa, uumaa sammuu addunyaa wajjin bobba’u. Kanaaf barsiisuun gocha hundee hawaasaa bishaan obaasuun, biyyee gogaa keessattillee yaadni akka biqilu mirkaneessuudha.

2. The Engine: Barreessuu akka Naamusa Yaadaatti

Yeroo baayyee yaada qabaachuu fi yaaduu wal-waraanna. Yaadni dhugaa suuta kan jedhu, irra deddeebi’amee kan ilaalamu fi mijataa kan hin taanedha. Adeemsa rakkoo tokko garagalchuu, paradox waliin taa’uu fi tilmaamni keenya akka mormamu hayyamuudha. Haa ta’u malee, yaaduun ni lilmoodha; eeterii haasawa keessatti ni faffaca’a.

Bakki barreessuu barbaachisaa ta’u kana. Barreessuu jechuun yaada qabatamaa taasifameedha. Yeroo barreessinu, intuition ifa hin taane irraa gara articulation sirrii ta’etti ce’uuf dirqamna. Haala mul’ata hawaasaa keessatti barreeffamni kaayyoo lama tajaajila:

· Ofiidhaaf: Yaada keenya ni adabsa, qaawwa loojikii keenya keessa jiru saaxilee gatii keenya qulqulleessa.
· Waldaadhaaf: Galmee ummataa ni uuma. Hawaasni tokko "Kun waan nuti amannu, kanas bakka itti deemnu" akka jedhu isa dandeessisa.

Barreessuunis ibsaa yaada dhuunfaa gara fannoo waliinii garee guutuu qajeelchuu danda’utti jijjiira.

3. Mul’ata: Yaada Dhuunfaa Irraa Gara Gocha Waliiniitti

Mul'anni hawaasaa mala jijjiirama hin qabne abjuu guyyaa qofa. Marsaan sun kan cufamu yeroo barreeffama keenya fi yaada qulqullaa’e fayyadamnee akkaataa wal barsiifnu jijjiirrudha.

Hawaasni marsaa kana keessatti hundee godhate afaan waliinii guddisa. Bakka itti:

· Yaaduun deebii impulsive reaction caalaa gatii guddaa qaba.
· Barreessuun akka hojii manaa osoo hin taane, akka gocha qulqulluu gumaachaatti ilaalama.
· Barsiisuun hariiroo wal-faana ta'a, "barsiisaan" akkuma hawaasni isaan irraa baratu hawaasa irraa baratu.

Kunis mul’ata hawaasa jijjiiramaaf ga’umsa qabu uuma. Hawaasa walxaxummaa hin sodaanne waan ta’eef meeshaalee itti naanna’an waan qabuuf. Hawaasa hogganaa tokko irratti hin hirkannedha, sababiin isaas miseensi hundi akkamitti akka yaadu, akkamitti akka articulate, akkamitti akka beekumsa sana fuulduratti dabarsu barsiifameera.

Goolaba

Addunyaa jijjiiruu yoo barbaanne caasaa qofa ijaaruu hin dandeenyu; dandeettii yaaduu ijaaruu qabna. Namoota maal akka yaadan osoo hin taane, akkamitti akka qeeqaa fi kalaqaan yaadan barsiisuu qabna. Yaadota sana yeroo fi bakka hundatti akka qoodaman barreessuu jajjabeessuu qabna. Akkasumas mul'ata marsaan kun dha'annaa onnee hawaasaa ta'e qabachuu qabna.

Yaadni gara barreessuutti nama geessa. Barreessuun yaada fooyyessa. Barsiisuunis baay'isa. Waliin ta’aniis, motora jijjiirama waaraa ta’u.

Ministirri Muummee Abiyyi Ahmad(PhD) daawwannaa hojiif gara Imireetota Arabaa Gamtoomanii dhaqan.

1.Seensa Yaada

“Waan kamiyyuu keessatti milkaa’uuf yaada adda ta’e barbaachisa; kanaafidha namoonni milkaa’oo super-duper ta’an baay’ee kan hin jirre, sababiin isaas gurbaa ani beeku kan tarii na caalaa dandeettii dachaa kudhaniin caaludha, garuu akkas cimanii hin hojjetan.” – Riikoo Jaalala

Dureeyyii fi sooreyyiin humna falfalaa akkamii qabu jettanii yaaddu taʼa. Iccitiin isaanii maali?

Dureeyyiin yaada garaa garaa. Ilaalchi miliyeenara isaanii adda isaan godha. Ummanni hiyyeessa gosa yaada namoota dhuunfaa dureeyyii qaban hin qabu.

Qabxii Jalqabaa

Fedhii cimaa kan qabdu taʼus, jireenya maallaqaa fi dhuunfaa kee keessatti milkaaʼuu dandeessa. Sammuun kee inni dammaqaa jalaa humna guddaa kan qabuu fi sammuu dammaqaa kee irratti dhiibbaa uumuu danda’a. Yookaan si gochuu ykn si cabsuu danda'a.

Milkaa’ina maallaqaa galmaan ga’uuf, akkaataa yaada kee jijjiirama fiduu qabda. Kana malees, jijjiirama sanaaf akka armaan gadiitti gochuu qabda:

Waan gaarii yaaduu jalqabi. Waan jaallattu itti xiyyeeffachuu jalqabda waan itti xiyyeeffattu immoo jaallachuu jalqabda. Kanaaf, wanta taʼuu barbaaddu ykn wanta barbaaddu irratti xiyyeeffadhu. Sammuun kee inni dammaqaa jalaa galmaan ga'uuf si gargaara.

Daandii milkaa'ina mataa keetii uumi. Namoota biroo hordofuuf yaaluun hamma tokko si gargaara malee kaayyoon kee galma hin gahu. Sagalee mataa keetii hordofuu qabda.

Yoo of hin jaallanne yoomiyyuu dureessa hin taatu. Sababni isaas, wanti hundarra gaariin akka siif malu yoo sitti hin dhagaʼamne, gara isaatti hojjechuu hin dandeessu.

Milkaa'ina argachuuf waan jaallattu hojjechuu qabda. Hojii, kan ati jibbitu keessatti yoo qabamte, akkuma itti hin gammannetti cimtee hin hojjettu. Guyyaatti sa'aatii kudhanii fi isaa ol yoo dabarsitullee hin milkooftu.

Namoota milkaa'aniif hinaaffaa qabaachuu dhiisaa. Inaaffaan miira hamaa waan ta'eef jireenya kee keessatti waan hamaa qofa fida. Karaa qarshii fi qabeenya galmaan gahuu irraa ni jal'atta.

Kufaatii keetiif namoota biroo komachuu hin qabdu. Jireenya kee keessatti waan ta’u hundaaf itti gaafatamummaa fudhachuu jalqabi. Milkaa’ina keetiif galata fudhachuu akkuma barbaaddu, kufaatii kee illee fudhachuu baradhu, osoo akkasuma namoota birootti quba hin agarsiisiin. Nama itti gaafatamummaa caalu si taasisa.

Sadarkaa kee jijjiiruu fi sooressa ta'uu barbaaddaa? Ilaalcha jireenyaaf qabdan irratti jijjiirama armaan olitti ibsame fidaa. Badhaadhinni fi badhaadhummaan ilaalcha gaarii qabduun jireenya kee keessatti karaa ni argatu.

Namni tokko kitaaba mataa ishee isheef ibsuudhaan daqiiqaa digdamii tokko dabarseera—isheenis baay’ee safuu waan qabduuf isa addaan kutuu hin dandeenye.
Yeroon sun waan hundumaa jijjiire.
Barri bara 2008 ture.Rebecca Solnit, duraanuu barreessituu fi hayyuu seenaa dinqisiifamte, affeerraa Aspen irratti yeroo turtetti, namni sooreyyii ta'e tokko maal irratti hojjechaa turte jettee gaafatte.
Isheenis kitaaba waa'ee Eadweard Muybridge, nama suuraa kaasu maxxansitee turte eerte.
Fuulli isaa ibse. "Waa'ee kitaaba Muybridge baayyee barbaachisaa bara kana ba'e dhageessaniittu?"
Osoo deebii hin kennin hojii bu’uuraa kana ilaalchisee ibsa quuqama qabutti jalqabe. Akkam barbaachisaa ture. Akkamitti dhuguma dubbisuu qabdi. Akkamitti hubannoo— akkamitti akka jijjiire— .
Hiriyaan ishee: "Kitaaba isheeti."
Haasaa itti fufe.
"Kitaaba isheeti" jette hiriyaan ishee ammas sagalee guddaadhaan.
Innis itti fufee, abdii hin kutanne, aangoo isaa keessatti mirkanaa’aa ta’e.
Dhuma irratti osoo hin dhaabatin yaalii sadii fudhate. Yeroo sanattillee dhiifama hin gaafanne. Xiqqoo deflated qofa fi dhimma sana jijjiire.
Rebecca mana deemtee waa'ee kanaa barreeffama barreessite.
Isheenis "dhiironni waan tokko naaf ibsu" jettee waamte.
Barreeffama sanaan immoo waan dubartoonni bara baraan mudatan garuu maqaa hin qabne addunyaaf kennite: mansplaining.
Akkaataa dhaaba duuba jiru .
Barreeffamni sun dhuguma waa'ee nama pompous tokkoo dhaaba tokko irratti hin turre. Waa'ee fakkii Rebecca jireenya ishee guutuu hubattee turte: dhiironni dubartoota duraan beekaniif waan tokko ibsan. Dhiironni aangoo hin arganne waliin haasa’u. Dhiironni beekumsa isaanii tilmaamanii, ragaan faallaa kanaa yeroo isaan mudatullee caala.
Isheenis akkas jettee barreessiteetti: "Dhiironni waan naaf ibsan, ammallee. Namni tokkollee, dogoggoraan, waan ani beeku fi isaan hin beekne ibsuu isaatiif dhiifama gaafate hin beeku."
Dubartoonni bakka hundatti hima sana dubbisanii akka mul'atan itti dhaga'ame.
Waggoota muraasa keessatti "Mansplaining" galmee jechootaa Oxford English keessa seene-Rebecca jecha sirrii sana fayyadamtee hin beektu ta'us. Isheen salphaatti ifa akkasiitiin namni biraa maqaa itti moggaasuu qabu ibsitee turte.
Garuu barreeffamichi amala dhiiraa nama aarsu qofa caalaa gadi fageenyaan mul’ise. Sirna tokko saaxilee ture.
Istaandardii namni gaaffii keessa hin galle .
Kunoo bakka Rebecca Solnit's brilliance dhuguma itti agarsiiftu: isheen taphattoota badaa dhuunfaa qofa hin akeektu. Arkiteekcharii walqixxummaa dhabuu ibsiti.
Hojii ishee keessatti ilaalcha ishee baayyee nama gaddisiisu ta'uu akka danda'u barreessiti: "Dhiironni ulaagaa isaan guutuu danda'an kalaqanii addunyaa maraa jedhanii waamu."
Dhaadhaatii waa'ee sanaa yaadaa.
Kitaabonni barnootaa seenaa "seenaa" jedhamanii waamamu-garuu irra caalaa waa'ee dhiiraati. Egaa seenaan dubartootaa gosa xiqqaa, mata duree fedhii addaa ta'a, seenaan dhiiraa ammoo qofa... seenaa. Durtii. kan addunyaa maraa ta’uu isaati.
Anthologies ogbarruu "ogbarruu guddaa" jedhamu-garuu barreessitoota dhiiraatiin guutamu. Kanaafuu barreeffamni dubartootaa "ogbarruu dubartootaa" ta'a, ilaalchi dhiiraa ammoo akka muuxannoo namaatti dhiyaata.
Falaasamni akka sababeeffannaa namaa addunyaa maraatti barsiifama-garuu guutummaatti jechuun ni danda’ama dhiirotaan guddate. Kanaafuu akkaataan itti yaadan dubartootaa akka miiraa, subjective, yaada hin qabnetti kufaa ta'a.
"Muuxannoo namaa addunyaa" dhugumatti muuxannoo dhiiraa qofa ture, maqaa haaraa fi akka dhugaa giddu galeessaatti gurgurame.
Rebecca gaafatti: Yoo sana fudhachuu dhiifne hoo? "Abjectivity" fi "Universal Standards" ofii isaanii ijaarsa saalaa dubartoota hambisuuf qophaa'an akka ta'an yoo hubanne hoo?
Wanti hundi ni jijjiirama.
Akka tasaa seerri uumamaa ykn waan hin oolle miti. Isaan qofa... filannoo. Filannoo namoota aangoo qabaniin godhame. Filannoon immoo qormaata ta’uu danda’a.
Yeroo callisni warqee hin taane .
Paattariin biraa Rebecca ni diigama: yaada callisuun nagaa jechuudha.
Dubartoonni hin komatamne akka itti gammadan nu barsiifamna. Hawaasni mormii hin qabne akka wal danda’u. Waldhabdeen mul’atu dhabamuu jechuun waan hunda gaarii ta’uu isaati.
Garuu akkuma Rebecca "Haadha Gaaffii Hunda" jedhu keessatti akeektu, callisuun yeroo baayyee sagalee nama tokkoo qofa ukkaamfamee jira jechuudha.
Gaaffii dubartoonni yeroo hunda gaafataman qoratti: maaliif ijoollee hin qabdu? Maaliif caalaatti hin kolfitu? Maaliif akkas aarte?
Kunneen fedhii qulqulluu miti. Isaan mala raawwachiisummaati-karaa filannoo dubartootaa poolisii ta'uu, miiraa fi jiraachuu.
Dubartoonnis amanamummaadhaan yeroo deebisan, "Ijoollee hin barbaadu" ykn "Argamuuf mirga hunda qaba" yeroo jedhan akka jeequmsaatti ilaalamu. Akka waan kanaan dura hin jirretti waldhabdee uumuutti.
Garuu Rebecca dhugaa mul'isa: waldhabdeen yeroo hunda ture. Gama tokkoon waan callifameef kan hin mul'anne qofa ture.
Akkas jettee barreessiti: "Gaaffiin maaliif hin aarin. Maaliif hin aarin?"
kan dhuunfaa ragaadha .
Hojiin Rebecca akka malee humna akka qabdu kan godhu, muuxannoo ishee jiraattuu fi xiinxala sammuu adda baasuu diduu isheeti.
Yaadannoo ishee "yaadannoo jiraachuu dhabuu koo" keessatti, isheen akka shamarreetti Saan Firaansiiskoo keessa deemuu, yeroo hunda jeequmsa dhiiraa hubatti. Catcalls kan akka doorsisa itti dhaga'ame. Dhiironni ajaa'ibaa ishee hordofan. Miira itti fufiinsa qabu kan bakka uummanni itti baay’atutti adamfamuu.
Haasaa keessatti addaan cituu, bakka sammuu keessatti hojiirraa ari'amuun, yaadonni ishee dhiirotaan sirriitti akka hin taane himteetti, isaanis sana booda yaada wal fakkaatu sana daqiiqaa muraasa booda harka rukutuuf irra deebi'anii dubbatan.
Kunniin komii dhuunfaa qofa miti. Isaan qabxii deetaa ti.
Daataan dubartoonni dhiirota irraa adda ta’anii addunyaa keessa akka naanna’an mirkaneessu. "Iddoon ummataa" sun nama hundaaf walqixa ummataa miti. Aangoon hayyummaa sun saala qaba. jeequmsi dhiiraa karaa dhiironni gonkumaa ilaaluu hin qabneen jiraachuu dubartootaa guyyaa guyyaan caaseffata.
Kunoo immoo hubannoo murteessaa ishee: dhiirri dubartii walgahii tokko irratti addaan kutee fi dhiirri dubartoota irratti jeequmsa raawwatu faallaa miti. Isaan qaama sirna tokkoo ti-kan sagalee, qaama fi ofiin of bulchuu dubartootaa jajjabina dhiirotaa caalaa akka hin taaneetti ilaalu.
Hojii irraa ari’amuun xixiqqoo fi jeequmsi guddaan itti fufiinsa tokkorra jira. Isaanis walitti hidhamanii jiru.
Itti fayyadama tarsiimoo tasgabbii .
Kunoo Rebecca solnit bu'a qabeessa akka ta'e kan godhu: waa'ee jal'ina hin iyyitu. Isheenis sirritti baqaqsanii hodhuudhaan ni qoqqooddi.
Sagaleen ishee safarama, ogbarruu, yeroo baay’ee callisee mura. Ragaa of eeggannoo qabuu fi afaan sirrii taʼetti fayyadamti. Isheen hin dheekkamtu; Isheenis ibsiti.
Kun itti yaadaniidha.
Dubartoonni aarii yeroo ibsan, akka nama histerical, miiraa, amanamaa hin taaneetti ari'amu. Garuu Rebecca tasgabbeessuun ishee loogii mataa keetii osoo hin ibsin hojii irraa ari'uun akka hin danda'amne taasisa.
Akkas jechuun barreessiti: "Amanamummaan meeshaa lubbuun jiraachuu bu'uuraati." Dubartoota aangoo dhiiraa mormaniif, amanamuun lola. Kanaafuu Rebecca loojikii hin raafamne fi akkaataa hin haalamneen of hidhatti.
Uggurri ishee dadhabina miti. Innis tooftaa tooftaadha.
Walqixxummaan akka hin jirre waan gootuuf ishee irratti falmuun kee irraa fayyadamuu kee amanuu jechuudha.
Abdii akka Diddaa .
Jeequmsa, haquu, fi walqixxummaa sirnaa galmeessus, hojiin Rebecca abdii kutachuu miti. Isheen seenaa seenaa abdii mormii qabdudha.
"Dukkana keessatti Abdii" keessatti akkas jettee barreessiti: "Abdiin tikkeettii lootarii miti soofaa fi kilaachi irra taa'uu dandeessa, carraan sitti dhaga'ama. Qodaa balbala ittiin caccabsitudha."
Isheen injifannoo feminiistii—seeraan jijjiirame, ilaalchi jijjiirame, sagalee guddifame—dandeessisuun akka hojjetu mirkaneessuuf. Haqni moggaasuu sun tarkaanfii jalqabaa isa diiguudha.
Seerota "universal" ta'an qormaata ta'uu akka danda'an agarsiifti. Wanti ijaarame haala adda ta'een deebi'ee akka ijaaramu.
Ergaa ishee: sirnichi waanuma jiru miti. Innis ijaarame. Ijaarsi immoo hin hojjetamne ta’uu danda’a.
Maaliif barbaachisaa ta'uu ishee .
Rebecca Solnit muuxannoo maqaa dhahuu hin dandeenyeef afaan nuuf kenniteetti.
Yeroo namni tokko "dhiisi mansplaining" jedhu hunda jechoota isheen uumuuf gargaarte fayyadamaa jiru.
Yeroo namni tokko ulaagaan "universal" ta'e qabatamaan addunyaa guutuu ta'uu isaa gaaffii keessa galchu hunda, isaan bu'uura ishee hojiirra oolchaa jiru.
Yeroo namni tokko callisa akka nagaatti fudhachuu didu hunda fakkeenya ishee hordofaa jiru.
Feminizimiin bu'a qabeessa ta'uuf dheekkamsa akka hin barbaanne nutti agarsiifteetti. Yeroo tokko tokko qeeqni humna guddaa qabu tasgabbiidhaan kan dhiyaatu yoo ta’u, sirritti fi ragaan jal’inni haaluu akka hin dandeenye godhu.
Isheen kan dhuunfaa siyaasaa ta'uu mirkaneessiteetti-muuxannoon dhuunfaa taateewwan adda baafamanii osoo hin taane ragaa akkaataa caasaa.
Akkasumas abdiin passive eeguu akka hin taane nu yaadachiiste. Hojii sochii qabuudha—akkaataa wantootni jiranitti fudhachuu diduu guyyaa guyyaan akka wantootni ta’uu qabanitti fudhachuu diduu.
Namichi affeerraa sana Aspen irratti argamu sun beekamaa ta'uuf akka jiru yaada tokkollee hin qabu ture. Dubartii ogummaa isaa ifatti barbaaddu waliin odeeffannoo barbaachisaa qofa qooddachaa jira jedhee yaade.
Kanaa mannaa, fakkeenya taʼe. Fakkeenya guutuu taʼee fi fakkiiwwan baayʼee babalʼateefi dubartoonni miliyoonaan lakkaaʼaman hatattamaan hubataniiru.
Rebecca Solnit yeroo sana itti fudhattee gara sagalee bira darbamuu hin dandeenyetti jijjiire.
Waan duraan beeknuuf jechoota nuuf kennite.
Jechoonnis, akkuma isheen mirkanaa'e, bakka jijjiiramni itti jalqabudha.
Erga waan tokko maqaa dhahuu dandeessee booda bakka hundatti arguu dandeessa.
Bakka hundattis erga argitee booda diiguu jalqabuu dandeessa.
Sun barreessuu qofa miti.
Sun warraaqsa, yeroo tokkotti hima sirrii tokko.

Hubadhu.