Eko-Panitikan 8

Buod ng Sa mga Kuko ng Liwanag

Sa mga Kuko ng Liwanag ay isang nobelang isinulat ni Edgardo M. Reyes na tumatalakay sa kahirapan, pagsasamantala, at pakikibaka ng mga karaniwang mamamayan sa lungsod ng Maynila.
Ang pangunahing tauhan ay si Julio Madiaga, isang binatang mula sa probinsiya na nagtungo sa Maynila upang hanapin ang kanyang kasintahang si Ligaya Paraiso, na nalinlang at dinala sa lungsod sa pangakong magkakaroon ng magandang trabaho. Sa kanyang paghahanap, natuklasan ni Julio na si Ligaya ay napasok sa mundo ng prostitusyon at naging pag-aari ng isang mayamang lalaki na nagngangalang Ah Tek.
Habang naghahanap kay Ligaya, naranasan ni Julio ang matinding hirap ng buhay sa Maynila. Nagtrabaho siya bilang construction worker kung saan nasaksihan niya ang mababang sahod, hindi makataong kondisyon sa paggawa, at pagsasamantala sa mga manggagawa. Sa kabila ng mga pagsubok, hindi siya nawalan ng pag-asa na mailigtas si Ligaya.
Kalaunan, nagtagumpay si Julio na makatakas kasama si Ligaya. Gayunpaman, hindi nagtagal ang kanilang kaligayahan sapagkat nabaril at namatay si Ligaya habang sila ay tumatakas. Dahil sa matinding dalamhati at galit, pinatay ni Julio si Ah Tek bilang paghihiganti. Sa huli, habang sinusubukang tumakas, si Julio ay nahabol ng mga tao at pinagtulungang bugbugin hanggang sa siya ay mamatay.
Mga Pangunahing Tema
• Kahirapan at urbanisasyon – Ipinakikita ang mapait na realidad ng buhay sa lungsod.
• Pagsasamantala – Inilalarawan ang pang-aabuso sa kababaihan at mga manggagawa.
• Pag-ibig at sakripisyo – Ang pagmamahal ni Julio kay Ligaya ang nagtulak sa kanya na harapin ang lahat ng panganib.
• Kawalan ng katarungan – Ipinapakita ang hindi pantay na pagtrato sa mahihirap at ang sistemang pumapabor sa mayayaman.
Aral ng Nobela
• Ang kahirapan at kawalan ng oportunidad ay maaaring magbunsod sa pagsasamantala sa kapwa.
• Mahalaga ang paggalang sa dignidad at karapatan ng bawat tao.
• Ang pag-ibig ay nagbibigay ng lakas upang lumaban, ngunit ang paghihiganti at karahasan ay maaaring humantong sa trahedya.
• Ang lipunan ay may pananagutang labanan ang katiwalian, pang-aabuso, at kawalan ng katarungan.

Buod ng Dekada '70
Dekada '70 ay isang nobelang isinulat ni Lualhati Bautista na nagpapakita ng kalagayan ng mga Pilipino noong dekada 1970, lalo na sa panahon ng Batas Militar sa ilalim ng pamahalaan ni Ferdinand Marcos.
Ang kuwento ay umiikot sa pamilyang Bartolome, na binubuo nina Amanda at Julian at ng kanilang limang anak na sina Jules, Gani, Emmanuel (Em), Jason, at Bingo. Sa simula, si Amanda ay isang karaniwang maybahay na sumusunod lamang sa kagustuhan ng kanyang asawa. Habang lumalala ang sitwasyong politikal sa bansa, unti-unti niyang natutunang magkaroon ng sariling pananaw at panindigan.
Bawat anak ay nakaranas ng iba't ibang epekto ng Batas Militar. Si Jules ay sumapi sa kilusang laban sa pamahalaan at naging aktibista. Si Gani ay piniling sumunod sa batas at naging bahagi ng militar. Si Em ay ipinakita ang kanyang talento sa sining habang hinaharap ang diskriminasyon. Si Jason ay naging aktibo rin sa pakikibaka ngunit kalaunan ay napatay dahil sa karahasang dulot ng panahong iyon. Ang bunsong si Bingo ay nasaksihan ang mga pagbabagong naganap sa kanilang pamilya.
Sa paglipas ng panahon, napagtanto ni Amanda na mahalagang magkaroon ng sariling boses at ipaglaban ang kanyang mga paniniwala bilang babae, asawa, at ina. Ipinakita ng nobela kung paano naapektuhan ng Batas Militar ang bawat miyembro ng pamilya at kung paano sila nagkaroon ng magkakaibang pananaw sa politika, kalayaan, at responsibilidad.
Aral ng Nobela
• Mahalaga ang kalayaan at karapatang pantao.
• Ang pamilya ay maaaring magkaroon ng magkakaibang paniniwala ngunit nananatiling mahalaga ang pag-unawa at pagmamahalan.
• Ang kababaihan ay may kakayahang magkaroon ng sariling boses at magpasya para sa kanilang sarili.
• Ang pagmamahal sa bayan ay maaaring maipakita sa iba't ibang paraan, ngunit dapat itong nakabatay sa katarungan, katotohanan, at paggalang sa dignidad ng tao.

Ngayon

Lalaki sa Dilim
ni Benjamin P. Pascual
Nagsimula ang nobela sa pag-uusap ng mag-amang Rafael Cuevas at Don Benito ukol sa nalalapit na kasal ni Rafael kay Margarita. Pinagsabihan nito ang kanyang anak na magtino na at asikasuhin na lamang ang pinatayo nitong klinika para sa mata. Sumang-ayon naman si Rafael sapagkat napag-isip-isip niya na tama rin naman ang sinasabi ng kanyang ama.Niyaya ni Nick si Rafael para pumunta sa isang bar dahil bibigyan nila siRafael ng isang stag party sapagkat malapit na itong ikasal. Ngunit nagkainitan ang grupo nila Rafael at ilang mga kalalakihan sa bar dahil daw sa pambabastos ni Nick sa isang hostes, hanggang sa dumating ang mga pulis at naisipang tumakas ni Rafael dahil ayaw nitong masira ang apelyido niya. Paglabas niya sa kusina ng bar ay nakita niyang nasundan na pala siya ng isang pulis. Sumakay si Rafael sa isang taxi upang iligaw ang bumubuntot na pulis.Habang tinatakasan pa rin ang humahabol sa kanya, nakarating si Rafaelsa isang di pamilyar na lugar. Dito ay nakita niya ang isang bahay na yero na ginawa niyang panandaliang taguan mula sa pulis. Mula sa loob ng bahay ay may narinig siyang pag-uusap—pag-uusap ng mag-inang Aling Sela at Seto na aalis muna ng bahay upang makahingi ng gamot sa ubo. Nang nakaalis ang mag-ina, umakyat siya sa bahay na yero at doo’y nakita niya ang isang dalaga, at ito’y mag-isa na lamang. Hindi na nito napigilan ang sarili dahil sa sobrang kalasingan at pinagsamantalahan na niya ang kaawa-awang dalaga. Bago lisanin ni Rafael ang bahay, naisip niyang bulag pala ang babae na siyang kinaluwag ng loob niya sapagkat ligtas siya—paano nga naman kasi siya maisusumbong ng isang babaeng di naman nakakakita? Tiyempong gising pa rin pala si Don Benito nang makauwi si Rafael sa kanilang bahay. Napansin ng kanyang ama ang mga kalmot sa kanyang mukha, pero nagdahilan na lang siyang ito’y nauntog lamang noong inihatid niya ang isa sa kanyang mga kaibigan sa bahay nito.
Sa paggising ni Rafael, naalala nito ang kabalahuraang ginawa niya sa isang bulag na babae. Upang mawala ang isiping ito’y napag-isip-isip ni Rafael na dalawin na lang niya ang kanyang nobya. Nagkayayaan ang dalawang manood at kumain sa labas, ngunit hindi pa rin talaga niya maiwaksi sa kanyang isipan ang mga pangyayari sa bahay na yero. Muling pinuntahan ni Rafael ang bahay na yero upang tingnan kung ano na ang lagay ng babaeng bulag. Nakausap niya ang babae at nabighani siya sa angking kagandahan nito. Upang pasimple itong makausap, nagtanong siya kunwari kung saan ang bahay ni Nick, na kanyang kaibigan, at umalis din kaagad siya makalipas paalisin ng dalaga. Naisip ni Rafael na bigyan na lang niya ang babaeng kanyang pinagsamantalahan ng 50,000 bilang panghugas ng kasalanan sa kanyang ginawa. Pinuntahan niyang muli ang bahay at kaniyang ipinaabot sa isang bata ang pera kasama ang isang liham na nagsasabing siya ang nanggahasa.Nabanggit din sa sulat ang pagrerekomenda niya sa isang espesyalista ng matang si Rafael Cuevas—na sarili niya mismo.Dumating ang araw ng kasal ni Rafael at Margarita na siyang dinaluhan ng pamilya ng bawat partido at ng mga kaibigan nito. Nakaramdam ng pagkainis si Rafael nang halikan ni Ted—dating kasa-kasama ni Margarita—ang kamay ni Margarita, ngunit hindi na lamang niya ito pinansin at naghanda na sila para sa kanilang honeymoon sa Baguio.Naalala na naman ni Rafael ang pangyayari sa bahay na yero matapos nilang magsiping ni Margarita. Ngunit nawala ang isiping ito nang maalala niyang para siyang nadaya ni Margarita, sapagkat hindi pala siya ang nakauna rito. Pinaalalahanan na lang niya ang kanyang sarili na hindi na mahalaga ang nangyari sa nakaraan, at ang mahalaga ay kung ano sila ngayon.Nang makauwi sila, tinungo ni Rafael ang kanyang klinika upang itanong sa isang katiwalang nars kung may nagpunta bang nanay na may kasamang anak na bulag. Mayroon nga raw pumunta, ngunit wala si Rafael noon kaya sinabihan na lang ito ng katiwalang bumalik na lang matapos ang sig**o’y mga limang araw. Ang mag-ina ay dumating, matapos ang ilang araw, para i-konsulta kung makakakita pa ba si Ligaya. Sinabi ni Rafael na may posibilidad naman ngunit huwag silang aasa. Gayunpaman, nagdulot pa rin ito ng kaligayahan sa mag-ina at kanila nang pinag-usapan ang araw ng gagawing operasyon. Sa kasalukuyan din ay napatawag si Nick sa bahay ng mga Cuevas at nagkataong si Margarita ang nakasagot nito. Inanyayahan sila nitong dumalo sa binyag ng kanyang bunsong anak na sinang-ayunan naman ni Rafael sapagkat wala naman itong masasagasaang operasyon sa kanyang klinika. Sa araw ng binyag ay doon nagkakilala sina Margarita at Marina, na asawa ni Nick.
Dumating naman ang araw ng operasyon ni Ligaya, at nagresulta ito ng tagumpay. Pinagbilinan ni Rafael si Ligaya na huwag itong masyadong maggagagalaw at humarap lamang sa iisang direksyon upang hindi mapano ang kanyang mga mata. Kinuwento ni Aling Sela, ina ni Ligaya, ang naging karanasan ng anak nito sa pagkakagahasa. Sinabi niyang pinayuhan na nga niya si Ligaya na ipalaglag na lang ang bata, ngunit tumanggi ito dahil para rito ay kaloob ng Diyos ang nasa sinapupunan niya. Sa pagkukwentong iyon ni Aling Sela, napagkasunduan nila niRafael na kumbinsihin si Ligayang ipalaglag na nga lang ito dahil magiging kahihiyan pa ito ni Ligaya. Pero may paninindigan pa rin si Ligaya sa kanyang desisyong buhayin ang bata. Nagdahilan pa nga itong baka raw ang bata na ang maging daan para magpakilala sa kanya ang gumahasa sa kanya. Nagkaroon ng matinding dagok sa relasyon ng mag-asawang Rafael at Margarita nang Makita ni Rafael si Margarita na kasama ang kanyang kaibigang si Nick. Ang buong akala pa naman niyang ang lalaking katawagan ni Margarita sa telepono ay si Ted, ngunit sa gulat niya ay ang kaibigan pala niyang si Nick. Galit niyang inaya pauwi si Margarita at pagkauwi ay doon sila nag-usap at gumawang kumpromiso sa kanilang problema.
Binanggit ni Rafael ang pangyayaring ito sa kanyang ama upang humingi ng payo, at ang payo ng huli ay huwag siyang magpadala sa galit at magingmahinahon lamang siya. Ngunit nang minsang sinundan nito si Margarita sa isang hotel ay laking gulat na lamang nito na kasama na naman nito si Nick. Hindi na napigilan pa ni Rafael ang kanyang damdamin at agad niyang sinuntok si Nick. Bilang parusa kay Margarita, hindi siya pinayagan ni Rafael na lumabas-labas ng bahay. Hindi na rin siya maatim pa ni Rafael na makatabi sa pagtulog.Hindi rin sila nagpapansinan kahit sa harap ng hapag-kainan. Sa katagumpayan ng operasyon ni Ligaya, matapos lamang ang ilanglinggo’y nakakakita na siyang muli! Hinatid silang mag-ina ni Rafael sa kanilang bahay at nakita nitong may pinapatayong bahay ang mag-ina, na sa isip-isip niya’y nagmula sa perang kanyang binigay rito. Isang araw ay biglang napatawag sa kanya si Aling Sela at ibinalita nitong nanganak na raw si Ligaya. Bigla-bigla namang pumunta sa bahay nila si Rafael para makita ang anak nito. Nang makita niya ang kanyang anak, naisip niyang itona lang ang nakapag-aalis ng bigat ng problema nilang mag-asawa. Nalaman niya kay Ligaya na isinunod sa kanya ang pangalan ng sanggol—Rafael—nang dahil na rin sa laki ng naitulong niya kina Ligaya. Ngunit hindi lang ito, inaya rins iyang mag-ninong sa bata—ninong ng batang anak niya mismo! Binatikos ni Margarita si Rafael sapagkat lagi na lang itong wala sa kanyang klinika hanggang sa malaman nito na kina Ligaya pala ito pumupunta. Nag-eskandalo ito sa bahay nina Ligaya at kung ano-anong mga masasakit na salita ang pinakawalan na siyang labis na ikinasakit ng damdamin ng mag-ina. Pag-uwi ng mag-asawa, nagkasagutan ang mga ito at pilit na pinapaamin ni Margarita si Rafael ukol sa relasyon nila ng dating pasyenteng si Ligaya. Ayos lang daw kay Margarita ang ganoong bagay, na mayroong ibang kalaguyo ang bawat isa sa kanila, ngunit hindi ito sinang-ayunan ni Rafael. Ikinonsulta na ito niRafael sa kanyang ama at sa ama ni Margarita.
Binalikan ni Rafael sina Ligaya ngunit pinagsabihan lang siya ng huli na huwag nang pumunta sa kanila para hindi sila maging dahilan pa ng pag-aaway ng mag-asawa. Dahil nga sa alam ni Don Cuevas ang hirap na pinagdadaanan ni Rafael, idagdag pa ang paninisi nito sa sarili dahil sa mga pangyayari, ay siya nang ikinamatay ng matanda. Marami ang nakilibing at maraming nakiramay kasama na rito ang mag-inang Ligaya at Aling Sela. Labis na dinamdam ni Rafael ang mga pangyayari sa kanyang buhay at nasipan na lang niyang pumunta sa isang bar upang uminom at kumuha ng isang hostes para makalimot sa mga bagay-bagay. Pagkagaling niya sa hotel ay nagpunta siya kina Ligaya kahit na siya’y lasing pa, at nang siya’y matumba sa pintuan ay agad-agad naman siyang binuhat ng mag-ina. Habang pinupunasan siya ni Ligaya ay hinatak niya ang kamay nito at saka niya ito hinalikan sa labi. Biglang naisip ni Rafael na mali ang kanyang ginawa at dahil doon ay ayaw na siyang makita pang muli ni Ligaya. Makalipas lang ang ilang araw ay nabasa ni Rafael sa dyaryong natagpuang patay sina Nick at Margarita, at ito ay kagagawan ni Marina. Nalaman naman mismo ni Rafael kay Marina na kaya nito binaril ang dalawa dahil balak ni Nick na kuhanin ang mga anak nila. Sinundan ni Marina si Nick sa kanilang bahay upang ipaglaban sana ang karapatan nito bilang ina ng mga bata, ngunit hindi nito naabutan ang asawa. Kaya kinuha na lang niya ang baril sa kanilang bahay saka niya sinundan sa hotel sila Nick, at doon niya binaril ang dalawa.
Nagtapos ang kwento nang aminin ni Rafael na siya ang gumahasa kay Ligaya. Nagulat ang mag-ina sa narinig, ngunit mapapansin sa mga ikinilos ni Aling Sela na ayos lang itong si Rafael pala ang ama ng anak ni Ligaya. Matapos umamin ay niyayang magpakasal ni Rafael si Ligaya upang panagutan ang nagawa niya at dahil sa mahal na rin kasi niya ang dalaga. Sa biruang kumpare at kumare nagwakas ang nobela.

ALL GRADE 9 - MOLAVE, GUIJO, GMELINA, MAHOGANY, ACACIA, IPIL-IPIL, NARRA, AT KAMAGONG

Paglalayag… sa Puso ng Isang Bata
ni Genoveva Edroza-Matute

Binata na siya marahil ngayon. O baka ama na ng isang mag-anak. Ito ay kung nakaligtas siya sa nakaraang digmaan… nguni't ayaw kong isiping baka hindi. Sa akin, siya'y hindi magiging isang binatang di-kilala, isang ama, o isang alaala kaya ng Bataan. Sa akin, siya'y mananatiling isang batang lalaking may-kaliitan, may kaitiman, at may walong taong gulang.

Pagkaraan ng daan-daaang tinuruan, mga sumipot, nanatiling saglit, at lumisan pagkatapos, pagkaraan ng mga taong ang ila'y nagdumali, ang ila'y nagmabagal at ang ila'y nakintal sa gunita, buhay na buhay pa sa aking isipan ang kanyang mukha at ang kanyang pangalan. Nguni't ang buhay sa lahat ay ang isang bagay na itinuro niya sa akin isang araw nang siya ang aking maging g**o at ako ang kanyang tinuturuan.

Isa siya sa pinakamaliit sa klase. At isa rin siya sa pinakapangit. Ang bilog at pipis niyang ilong ay lubhang kapansin-pansin at tingnan lamang iyo'y mahahabag na sa kanya ang tumitingin. Kahit ang paraan niya ng pagsasalita ay laban din sa kanya. Mayroon siyang kakatuwang "punto" na nagpapakilalang siya'y taga- ibang pook.

Ngunit may isang bagay na kaibig-ibig sa munti't pangit na batang ito, kahit sa simula pa lamang. Nagpapaiwan siya tuwing hapon kahit na hindi siya hilingan ng gayon. Siya rin ang pinakahuling umaalis: naglilibot muna sa buong silid upang pulutin ang mga naiiwang panlinis. Lihim ko siyang pinagmamasdan habang inaayos niya ang mga ito sa lalagyan, ipinipinid, at pagkatapos ay magtutungo sa likod ng bawat hanay ng upuan upang tingnan kung tuwid ang bawat isa. At sa pintuan, lagi siyang lumilingon sa pagsasabi ng "Goodbye, Teacher!"

Sa simula, pinagtakhan ko ang kanyang pagiging mahiyain. Nakikita ko siyang gumagawa nang tahimik at nag-iisa - umiiwas sa iba. Maminsan-minsa'y nahuhuli ko siyang sumusulyap sa akin upang bawiin lamang ang kanyang paningin. Siyang tinatanaw tuwing hapon, pinakahuli sa kanyang mga kasamahan, ay naiisip kong alam na alam niya ang kanyang kapangitan, ang nakatutuwang paraan ng kanyang pagsasalita.

Unti-unti kong napagdugtong-dugtong ang mga katotohanan tungkol sa kanyang buhay. Payak ang mga katotohanan: siya'y isang munting ulilang galing sa lalawigan, lumuwas sa malaking lungsod bilang utusan. At kalahating araw siyang pumapasok sa paaralan upang may makasama sa pagpasok at pag-uwi ang anak ng kanyang panginoon.

Nadama ko ang kakaibang kalungkutan: Nais kong makita siyang nakikipaghabulan sa mga kapwa-bata, umaakyat sa mga pook na ipinagbabawal, napapasuot sa kaguluhang bahagi ng buhay ng bawat bata. Kahit na hindi siya marunong, maging kanya lamang sana ang halakhak at kaligayahan ng buhay-bata.

Tinatawag ko siya nang madalas sa klase. Pinagawa ko siya ng marami't mumunting bagay para sa akin. Pinakuha ko sa kanya ang mga tsinelas ko sa pinakahuling upuan sa silid. Naging ugali niya ang pagkuha sa mga iyon, ang paghihiwalay sa mga iyon upang itapat sa aking paa. Ang pagbili ng aking minindal sa katapat na tindahan, hanggang sa hindi ko na kailangang sabihin sa kanya kung ano ang bibilhin - alam na niya kung alin ang ibig ko, kung alin ang hindi ko totoong ibig.

Isang tahimik na pakikipagkaibigan ang nag-ugnay sa munti't pangit na batang ito at sa akin. Sa tuwi akong mangangailangan ng ano man, naroon na siya agad. Sa tuwing may mga bagay na gagawin, naroon na siya upang gumawa. At unti-unti kong nadamang siya'y lumiligaya - sa paggawa ng maliliit na bagay para sa akin, sa pagkaalam na may pagmamalasakit ako sa kanya at may pagtingin sa kanya. Nahuhuli ko na siyang nagpapadulas sa pagitan ng mga hanay ng upuan hanggang sa magkahiga-higa sa likuran ng silid. Nakikita ko na siyang nakikipaghabulan, umaakyat sa mga pook na ipinagbabawal.
Nagkakandirit hanggang sa tindahang bilihan ng aking minindal. At minsan o makalawa ko siyang nahuling nagpapalipat-lipat sa pagtapak sa mga upuan.
At kung ang lahat ay wala na, kinakausap ko siya at sumasagot siya nang pagaril sa Tagalog. At sa mga ganoong pagkakatao'y nagmumukha siyang maligaya at ang kanyang, "Goodbye, Teacher," sa may-pintuan ay tumataginting. Sa mga ganoong pagkakatao'y naiiwan sa akin ang katiyakang siya'y hindi na totoong napag-iisa at hindi na totoong nalulumbay.

Isang mabagal na paraan ang pag-akit na iyon sa kanya at ang pagtiyak na siya'y mahalaga at sa kanya'y may nagmamahal.

Napasuot na siya sa mga kaguluhang bahagi ng buhay ng bawa't bata. Nanukso na siya sa mga batang babae. Lalo siyang naging malapit sa akin. Lalo siyang naging maalala at mapagmahal. Maligaya na siya.

Isang araw, nangyari ang hindi inaasahan. Sa paglingon ko sa mga taong nagdaa'y naamin ko sa sariling ang lahat ng iyo'y aking kasalanan. Mainit noon ang aking ulo, umagang-umaga pa. At ang hindi ko dapat gawin ay aking ginawa - napatangay ako sa bugso ng damdamin. Hindi ko na magunita ngayon kung ano ang ginawa ng batang iyon na aking ikinagalit. Ang nagugunita ko lamang ngayon ay ang matindi kong galit sa kanya, ang pagsasalita ko sa kanyang ipinanliit niya sa kanyang upuan. Nalimutan ko ang kanyang pag-iisa, ang kanyang kalumbayan, ang mabagal na paraan ng pag-akit at pagtiyak sa kanyang siya'y mahalaga at minamahal.

Nang hapong iyo'y hindi siya nagpadulas sa pagitan ng mga hanay ng upuan. Ngunit siya'y nagtungo sa huling upuan upang kunin ang aking tsinelas, upang paghiwalayin ang mga iyon at itapat sa aking mga paa. Nagtungo siya sa tindahang katapat upang bilhin ang aking minindal at nagpaiwan siya upang likumin ang mga kagamitan sa paglilinis at upang ayusin ang mga iyon sa lalagyan sa sulok. Pinagpantay-pantay rin niya ang mga upuan sa bawat hanay, gaya ng kanyang kinamihasnan. Ngunit hindi siya tumingin sa akin minsan man lamang nang hapong iyon.

Naisip ko: napopoot siya sa akin. Sa munti niyang puso'y kinapopootan niya ako ng pagkapoot na kasintibay ng pagmamahal na iniukol niya sa akin nitong mga huling buwan. Ang isa mang batang namulat sa pag-iisa at sa kalumbayan ng pag-iisa't kawalan ng pagmamahal ay makaaalam din sa kawalan ng katarungan. Ngayo'y paalis na siya, ang naisip ko, nang may kapaitan sa puso.
Tumagal siya sa pagpapantay sa mga upuan. Na tila may binubuong kapasiyahan sa kanyang loob.
Nagtungo siya sa pintuan at ang kanyang mga yabag ay mabibigat na tila sa isang matandang pagod. Sa loob ng maraming buwan, ngayon lamang siya hindi lumingon upang magsabi ng, "Goodbye, Teacher." Lumabas siya nang tahimik at ang kanyang mabibigat na yabag ay lumayo nang lumayo.

Ano ang ginawa kong ito? Ano ang ginawa kong ito? Ito ang itinanong ko nang paulit-ulit sa aking sarili. Napopoot siya sa akin. At ito'y sinabi ko rin nang paulit-ulit sa aking sarili.
Bukas…. Marahil, kung pagpipilitan ko bukas…

Biglang-bigla, ang maitim at pipis na mukha ng bata'y nakita ko sa pintuan. Ang mga mata niyang nakipagsalubungan sa aki'y may nagugulumihanang tingin. "Goodbye, Teacher," ang sabi niya. Pagkatapos ay umalis na siya.

Nagbalik siya upang sabihin iyon sa akin kung gaano katagal ako noon sa pagkakaupo, ay hindi ko na magunita ngayon. Ang tangi kong nagugunita'y ang pagpapakumbaba ko sa kalakhan ng puso ng munting batang yaon, sa nakatitinag na kariktan ng kanyang kaluluwa. Nang sandaling yaon, siya ang aking naging g**o.

Lalaki sa Dilim
ni Benjamin P. Pascual
Nagsimula ang nobela sa pag-uusap ng mag-amang Rafael Cuevas at Don Benito ukol sa nalalapit na kasal ni Rafael kay Margarita. Pinagsabihan nito ang kanyang anak na magtino na at asikasuhin na lamang ang pinatayo nitong klinika para sa mata. Sumang-ayon naman si Rafael sapagkat napag-isip-isip niya na tama rin naman ang sinasabi ng kanyang ama.Niyaya ni Nick si Rafael para pumunta sa isang bar dahil bibigyan nila siRafael ng isang stag party sapagkat malapit na itong ikasal. Ngunit nagkainitan ang grupo nila Rafael at ilang mga kalalakihan sa bar dahil daw sa pambabastos ni Nick sa isang hostes, hanggang sa dumating ang mga pulis at naisipang tumakas ni Rafael dahil ayaw nitong masira ang apelyido niya. Paglabas niya sa kusina ng bar ay nakita niyang nasundan na pala siya ng isang pulis. Sumakay si Rafael sa isang taxi upang iligaw ang bumubuntot na pulis.Habang tinatakasan pa rin ang humahabol sa kanya, nakarating si Rafaelsa isang di pamilyar na lugar. Dito ay nakita niya ang isang bahay na yero na ginawa niyang panandaliang taguan mula sa pulis. Mula sa loob ng bahay ay may narinig siyang pag-uusap—pag-uusap ng mag-inang Aling Sela at Seto na aalis muna ng bahay upang makahingi ng gamot sa ubo. Nang nakaalis ang mag-ina, umakyat siya sa bahay na yero at doo’y nakita niya ang isang dalaga, at ito’y mag-isa na lamang. Hindi na nito napigilan ang sarili dahil sa sobrang kalasingan at pinagsamantalahan na niya ang kaawa-awang dalaga. Bago lisanin ni Rafael ang bahay, naisip niyang bulag pala ang babae na siyang kinaluwag ng loob niya sapagkat ligtas siya—paano nga naman kasi siya maisusumbong ng isang babaeng di naman nakakakita? Tiyempong gising pa rin pala si Don Benito nang makauwi si Rafael sa kanilang bahay. Napansin ng kanyang ama ang mga kalmot sa kanyang mukha, pero nagdahilan na lang siyang ito’y nauntog lamang noong inihatid niya ang isa sa kanyang mga kaibigan sa bahay nito.
Sa paggising ni Rafael, naalala nito ang kabalahuraang ginawa niya sa isang bulag na babae. Upang mawala ang isiping ito’y napag-isip-isip ni Rafael na dalawin na lang niya ang kanyang nobya. Nagkayayaan ang dalawang manood at kumain sa labas, ngunit hindi pa rin talaga niya maiwaksi sa kanyang isipan ang mga pangyayari sa bahay na yero. Muling pinuntahan ni Rafael ang bahay na yero upang tingnan kung ano na ang lagay ng babaeng bulag. Nakausap niya ang babae at nabighani siya sa angking kagandahan nito. Upang pasimple itong makausap, nagtanong siya kunwari kung saan ang bahay ni Nick, na kanyang kaibigan, at umalis din kaagad siya makalipas paalisin ng dalaga. Naisip ni Rafael na bigyan na lang niya ang babaeng kanyang pinagsamantalahan ng 50,000 bilang panghugas ng kasalanan sa kanyang ginawa. Pinuntahan niyang muli ang bahay at kaniyang ipinaabot sa isang bata ang pera kasama ang isang liham na nagsasabing siya ang nanggahasa.Nabanggit din sa sulat ang pagrerekomenda niya sa isang espesyalista ng matang si Rafael Cuevas—na sarili niya mismo.Dumating ang araw ng kasal ni Rafael at Margarita na siyang dinaluhan ng pamilya ng bawat partido at ng mga kaibigan nito. Nakaramdam ng pagkainis si Rafael nang halikan ni Ted—dating kasa-kasama ni Margarita—ang kamay ni Margarita, ngunit hindi na lamang niya ito pinansin at naghanda na sila para sa kanilang honeymoon sa Baguio.Naalala na naman ni Rafael ang pangyayari sa bahay na yero matapos nilang magsiping ni Margarita. Ngunit nawala ang isiping ito nang maalala niyang para siyang nadaya ni Margarita, sapagkat hindi pala siya ang nakauna rito. Pinaalalahanan na lang niya ang kanyang sarili na hindi na mahalaga ang nangyari sa nakaraan, at ang mahalaga ay kung ano sila ngayon.Nang makauwi sila, tinungo ni Rafael ang kanyang klinika upang itanong sa isang katiwalang nars kung may nagpunta bang nanay na may kasamang anak na bulag. Mayroon nga raw pumunta, ngunit wala si Rafael noon kaya sinabihan na lang ito ng katiwalang bumalik na lang matapos ang sig**o’y mga limang araw. Ang mag-ina ay dumating, matapos ang ilang araw, para i-konsulta kung makakakita pa ba si Ligaya. Sinabi ni Rafael na may posibilidad naman ngunit huwag silang aasa. Gayunpaman, nagdulot pa rin ito ng kaligayahan sa mag-ina at kanila nang pinag-usapan ang araw ng gagawing operasyon. Sa kasalukuyan din ay napatawag si Nick sa bahay ng mga Cuevas at nagkataong si Margarita ang nakasagot nito. Inanyayahan sila nitong dumalo sa binyag ng kanyang bunsong anak na sinang-ayunan naman ni Rafael sapagkat wala naman itong masasagasaang operasyon sa kanyang klinika. Sa araw ng binyag ay doon nagkakilala sina Margarita at Marina, na asawa ni Nick.
Dumating naman ang araw ng operasyon ni Ligaya, at nagresulta ito ng tagumpay. Pinagbilinan ni Rafael si Ligaya na huwag itong masyadong maggagagalaw at humarap lamang sa iisang direksyon upang hindi mapano ang kanyang mga mata. Kinuwento ni Aling Sela, ina ni Ligaya, ang naging karanasan ng anak nito sa pagkakagahasa. Sinabi niyang pinayuhan na nga niya si Ligaya na ipalaglag na lang ang bata, ngunit tumanggi ito dahil para rito ay kaloob ng Diyos ang nasa sinapupunan niya. Sa pagkukwentong iyon ni Aling Sela, napagkasunduan nila niRafael na kumbinsihin si Ligayang ipalaglag na nga lang ito dahil magiging kahihiyan pa ito ni Ligaya. Pero may paninindigan pa rin si Ligaya sa kanyang desisyong buhayin ang bata. Nagdahilan pa nga itong baka raw ang bata na ang maging daan para magpakilala sa kanya ang gumahasa sa kanya. Nagkaroon ng matinding dagok sa relasyon ng mag-asawang Rafael at Margarita nang Makita ni Rafael si Margarita na kasama ang kanyang kaibigang si Nick. Ang buong akala pa naman niyang ang lalaking katawagan ni Margarita sa telepono ay si Ted, ngunit sa gulat niya ay ang kaibigan pala niyang si Nick. Galit niyang inaya pauwi si Margarita at pagkauwi ay doon sila nag-usap at gumawang kumpromiso sa kanilang problema.
Binanggit ni Rafael ang pangyayaring ito sa kanyang ama upang humingi ng payo, at ang payo ng huli ay huwag siyang magpadala sa galit at magingmahinahon lamang siya. Ngunit nang minsang sinundan nito si Margarita sa isang hotel ay laking gulat na lamang nito na kasama na naman nito si Nick. Hindi na napigilan pa ni Rafael ang kanyang damdamin at agad niyang sinuntok si Nick. Bilang parusa kay Margarita, hindi siya pinayagan ni Rafael na lumabas-labas ng bahay. Hindi na rin siya maatim pa ni Rafael na makatabi sa pagtulog.Hindi rin sila nagpapansinan kahit sa harap ng hapag-kainan. Sa katagumpayan ng operasyon ni Ligaya, matapos lamang ang ilanglinggo’y nakakakita na siyang muli! Hinatid silang mag-ina ni Rafael sa kanilang bahay at nakita nitong may pinapatayong bahay ang mag-ina, na sa isip-isip niya’y nagmula sa perang kanyang binigay rito. Isang araw ay biglang napatawag sa kanya si Aling Sela at ibinalita nitong nanganak na raw si Ligaya. Bigla-bigla namang pumunta sa bahay nila si Rafael para makita ang anak nito. Nang makita niya ang kanyang anak, naisip niyang itona lang ang nakapag-aalis ng bigat ng problema nilang mag-asawa. Nalaman niya kay Ligaya na isinunod sa kanya ang pangalan ng sanggol—Rafael—nang dahil na rin sa laki ng naitulong niya kina Ligaya. Ngunit hindi lang ito, inaya rins iyang mag-ninong sa bata—ninong ng batang anak niya mismo! Binatikos ni Margarita si Rafael sapagkat lagi na lang itong wala sa kanyang klinika hanggang sa malaman nito na kina Ligaya pala ito pumupunta. Nag-eskandalo ito sa bahay nina Ligaya at kung ano-anong mga masasakit na salita ang pinakawalan na siyang labis na ikinasakit ng damdamin ng mag-ina. Pag-uwi ng mag-asawa, nagkasagutan ang mga ito at pilit na pinapaamin ni Margarita si Rafael ukol sa relasyon nila ng dating pasyenteng si Ligaya. Ayos lang daw kay Margarita ang ganoong bagay, na mayroong ibang kalaguyo ang bawat isa sa kanila, ngunit hindi ito sinang-ayunan ni Rafael. Ikinonsulta na ito niRafael sa kanyang ama at sa ama ni Margarita.
Binalikan ni Rafael sina Ligaya ngunit pinagsabihan lang siya ng huli na huwag nang pumunta sa kanila para hindi sila maging dahilan pa ng pag-aaway ng mag-asawa. Dahil nga sa alam ni Don Cuevas ang hirap na pinagdadaanan ni Rafael, idagdag pa ang paninisi nito sa sarili dahil sa mga pangyayari, ay siya nang ikinamatay ng matanda. Marami ang nakilibing at maraming nakiramay kasama na rito ang mag-inang Ligaya at Aling Sela. Labis na dinamdam ni Rafael ang mga pangyayari sa kanyang buhay at nasipan na lang niyang pumunta sa isang bar upang uminom at kumuha ng isang hostes para makalimot sa mga bagay-bagay. Pagkagaling niya sa hotel ay nagpunta siya kina Ligaya kahit na siya’y lasing pa, at nang siya’y matumba sa pintuan ay agad-agad naman siyang binuhat ng mag-ina. Habang pinupunasan siya ni Ligaya ay hinatak niya ang kamay nito at saka niya ito hinalikan sa labi. Biglang naisip ni Rafael na mali ang kanyang ginawa at dahil doon ay ayaw na siyang makita pang muli ni Ligaya. Makalipas lang ang ilang araw ay nabasa ni Rafael sa dyaryong natagpuang patay sina Nick at Margarita, at ito ay kagagawan ni Marina. Nalaman naman mismo ni Rafael kay Marina na kaya nito binaril ang dalawa dahil balak ni Nick na kuhanin ang mga anak nila. Sinundan ni Marina si Nick sa kanilang bahay upang ipaglaban sana ang karapatan nito bilang ina ng mga bata, ngunit hindi nito naabutan ang asawa. Kaya kinuha na lang niya ang baril sa kanilang bahay saka niya sinundan sa hotel sila Nick, at doon niya binaril ang dalawa.
Nagtapos ang kwento nang aminin ni Rafael na siya ang gumahasa kay Ligaya. Nagulat ang mag-ina sa narinig, ngunit mapapansin sa mga ikinilos ni Aling Sela na ayos lang itong si Rafael pala ang ama ng anak ni Ligaya. Matapos umamin ay niyayang magpakasal ni Rafael si Ligaya upang panagutan ang nagawa niya at dahil sa mahal na rin kasi niya ang dalaga. Sa biruang kumpare at kumare nagwakas ang nobela.