Health Care - Travel

Giải mã cuộc xung đột hiện nay giữa Mỹ, Israel chống Iran hiện nay qua lăng kính xung đột tôn giáo.

[TRUNG ĐÔNG TRONG VÒNG XOÁY "THÁNH CHIẾN" VÀ ĐỊA CHÍNH TRỊ]

Trong thế giới địa chính trị hiện đại, hiếm có trục quan hệ nào chứa đựng nhiều nghịch lý và kịch tính như tam giác Mỹ – Israel – Iran. Để thực sự hiểu được tại sao những đồng minh chiến lược từng cùng nhau xây dựng hệ thống đường ống dầu khí và chương trình tên lửa lại có thể trở thành những kẻ thù sinh tử, chúng ta không thể chỉ nhìn vào các con số dầu thô hay bản đồ quân sự. Đằng sau những toan tính thực dụng là một lớp trầm tích sâu dày của xung đột tôn giáo và ý thức hệ – một loại"thùng thuốc súng" luôn chực chờ bùng nổ tại tâm điểm Trung Đông.

1. Trung Đông: Nơi chính trị chưa bao giờ tách rời tôn giáo

Muốn hiểu câu chuyện hiện nay, trước hết phải nhìn Trung Đông như một không gian nơi tôn giáo không chỉ là niềm tin cá nhân mà còn là nền bệ đỡ cho tính chính danh của nhà nước. Với Israel, yếu tố Do Thái giáo gắn chặt với lịch sử dân tộc, với thánh địa Jerusalem và ký ức về sự hồi hương. Chủ nghĩa Zionism (phục quốc Do Thái) về bản chất là một phong trào dân tộc hiện đại, nhưng vận động trên nền tảng biểu tượng tôn giáo cực mạnh.

Ngược lại, với Iran sau năm 1979, nhà nước đã chuyển mình thành một Cộng hòa Hồi giáo Shi'a, nơi quyền lực chính trị gắn trực tiếp với giới giáo sĩ và học thuyết lãnh đạo của dòng Shi'a Twelver. Còn Mỹ, dù là một cường quốc thế tục, từ lâu vẫn gắn chính sách Trung Đông với một nền văn hóa chính trị mang dấu ấn Kitô giáo – Do Thái, đặc biệt trong cách nhìn về Israel như một tiền đồn của văn minh phương Tây.

Chính vì vậy, khi chiến sự bùng nổ, mỗi bên đều không chỉ nói bằng ngôn ngữ quân sự. Israel nói về sinh tồn quốc gia; Iran nói về kháng chiến, tử đạo và bảo vệ phẩm giá Hồi giáo; còn Mỹ đóng khung cuộc xung đột như một vấn đề bảo vệ đồng minh và trật tự thế giới. Từ đó, chiến tranh dễ bị đẩy từ tranh chấp lợi ích sang đối đầu mang tính "thiêng hóa", nơi thỏa hiệp trở nên cực kỳ khó khăn.

2. Trầm tích lịch sử và sự rạn nứt Hồi giáo thành hai nhánh Sunni và Shi'a

Trung Đông là cái nôi của ba tôn giáo độc thần lớn: Do Thái giáo, Cơ đốc giáo và Hồi giáo. Trong nhiều thế kỷ dưới các đế chế Hồi giáo, người Do Thái từng được coi là "Dân tộc của Sách" (Ahl al-Kitab) – một vị thế được bảo vệ dù thấp kém hơn người Hồi giáo.

Tuy nhiên, sự ra đời của Nhà nước Israel năm 1948 đã biến tranh chấp đất đai thành một "vết sẹo" tôn giáo: Việc người Do Thái làm chủ Palestine bị nhiều giáo sĩ coi là sự xúc phạm đối với lãnh thổ thiêng liêng của Ummah (cộng đồng Hồi giáo).

Sâu xa hơn là sự phân chia hai nhánh Hồi giáo Sunni – Shi'a hình thành từ thế kỷ VII. Iran ngày nay không chỉ là một nước Hồi giáo, mà là trung tâm quyền lực của Hồi giáo Shi'a cách mạng. Với tâm thế của một dòng phái thường ở thế yếu trong lịch sử, người Shi'a luôn mang trong mình cảm thức về sự phản kháng và tử vì đạo. Điều này giải thích tại sao Iran có thể biến bản sắc Shi'a thành một "Trục kháng chiến" xuyên biên giới, kết nối từ Hezbollah ở Lebanon đến Houthi ở Yemen hay Hamas ở Gaza. Cuộc đối đầu Iran – Israel hiện nay vì thế không thể tách rời cuộc cạnh tranh ảnh hưởng rộng hơn giữa dòng Shi'a cách mạng với các trật tự Arab Sunni trong khu vực.

3. Nghịch lý "Tam giác vàng": Khi lợi ích làm mờ đức tin (1948 – 1979)

Ít ai biết rằng, trước khi trở thành kẻ thù sinh tử, Mỹ – Iran – Israel từng là đồng minh thân thiết nhất khu vực. Đây là giai đoạn minh chứng cho việc lợi ích quốc gia có thể tạm thời lấn át xung đột tôn giáo:

- Liên minh chiến lược 30 năm: Từ 1948 đến 1979, bộ ba này hình thành quan hệ “tam giác vàng” để đối phó với khối Arab và ảnh hưởng của Liên Xô.

- Huyết mạch dầu lửa: Giai đoạn 1968–1979, dầu Iran chảy qua đường ống Eilat–Ashkelon giúp Israel duy trì nền kinh tế và quân đội giữa lệnh cấm vận khắc nghiệt của khối Arab.

- Hợp tác an ninh sâu sắc: Israel trực tiếp hỗ trợ Iran xây dựng lực lượng tình báo SAVAK và phối hợp các chương trình quân sự, bao gồm cả dự án tên lửa mang tên "Dự án Tế đàn" (Project Flower).

- Trục quyền lực của Mỹ: Washington coi Iran là “cảnh sát Vùng Vịnh”, còn Israel là “tàu sân bay không thể chìm” của Mỹ tại Trung Đông.

Tuy nhiên, sự thực dụng này lại chứa đựng mầm mống đổ vỡ. Việc Vua Shah quá thân cận với Mỹ ("Đại Quỷ") và Israel ("Tiểu Quỷ") đã tạo nên làn sóng phản kháng mạnh mẽ trong giới giáo sĩ Iran, những người coi đây là sự phản bội lại bản sắc Hồi giáo.

4. Cơn địa chấn Cách mạng Hồi giáo 1979 và sự trở lại của "Thần quyền"

Cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979 đã đảo ngược toàn bộ. Giáo chủ Ayatollah Khomeini đưa tôn giáo trở lại trung tâm chính trị, biến Iran từ một đồng minh thực dụng thành "ngọn cờ đầu" chống phương Tây. Israel ngay lập tức bị gán nhãn là một "khối u" chiếm đóng bất hợp pháp đất Hồi giáo, trong khi Mỹ bị coi là làm tha hóa văn minh khu vực.

Tôn giáo từ chỗ bị kiềm chế bởi lợi ích đã quay lại làm ngôn ngữ chính của đối đầu. Iran khai thác mạnh mẽ biểu tượng Palestine và Jerusalem để xây dựng vai trò lãnh đạo đạo đức, dùng đó làm cây cầu vượt qua rào cản Shi'a – Sunni để tập hợp quần chúng Hồi giáo chống lại "sự kiêu ngạo toàn cầu" của Mỹ. Đáp lại, Israel cũng nhìn nhận mối đe dọa từ Iran không chỉ là tên lửa, mà là một ý thức hệ hủy diệt muốn xóa bỏ tính chính danh của nhà nước Do Thái.

5. Bản sắc bất khuất và cuộc chiến trường kỳ

Một đặc điểm cốt lõi cần nhận diện là sự khác biệt giữa các loại hình xung đột. Khác với các cuộc chiến thuần túy vì lợi ích kinh tế hay chiến lược vốn thường kết thúc nhanh chóng khi mục tiêu đạt được, các cuộc chiến mang màu sắc tôn giáo và bản sắc thường kéo dài dai dẳng nhiều năm, nhiều thập kỷ, thậm chí hàng thế kỷ.

Thực tế lịch sử và hiện tại cho thấy những người Hồi giáo Shi'a là những lực lượng cực kỳ bất khuất. Từ Hamas ở Gaza, Houthi ở Yemen cho đến Hezbollah ở Lebanon, họ đã chứng minh một tinh thần chiến đấu không có khái niệm đầu hàng. Mặc dù Israel sở hữu sức mạnh vũ khí vượt trội và công nghệ quân sự tối tân, các lực lượng này vẫn kiên cường chiến đấu đến cùng ngay cả khi lãnh thổ bị tàn phá tan hoang.

Điều này đặt ra câu hỏi lớn đối với chiến dịch quân sự hiện tại: Liệu Iran – một nền văn minh Ba Tư cổ kính, một cường quốc lịch sử với lòng tự tôn dân tộc sâu sắc – có dễ dàng khuất phục sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel? Lịch sử Ba Tư cho thấy đây là một thực thể có sức chịu đựng và khả năng phản kháng phi thường, nơi cái chết vì lý tưởng thường được xem là một sự vinh quang hơn là thất bại.

Thay cho lời kết

Cuộc chiến hiện nay (tháng 3/2026) đang bước sang ngày thứ 11 với các đợt tấn công vào hạ tầng lọc dầu quanh Tehran và sự gián đoạn năng lượng khu vực. Điều này cho thấy lịch sử đang lặp lại nhưng ở mức độ nguy hiểm hơn: đây không còn là chiến tranh thuần túy về địa chính trị, mà là một cuộc chiến của bản sắc đã được quân sự hóa.

Chiều sâu tôn giáo làm cho xung đột này trở nên khó hóa giải vì mỗi bên đều tin mình đang bảo vệ một sứ mệnh lịch sử thiêng liêng. Trung Đông sẽ vẫn là một "thùng thuốc súng" chừng nào các bên chưa tìm thấy điểm chung giữa bản sắc đức tin và thực tế sinh tồn. Bài học từ 30 năm "Tam giác vàng" nhắc nhở chúng ta rằng: Hòa bình chỉ có thể nảy mầm khi lợi ích thực dụng được đặt lên trên sự thù địch ý thức hệ, nhưng một khi "thùng thuốc súng" niềm tin đã bị châm ngòi, cái giá phải trả thường là sự bất ổn kéo dài của cả một nền văn minh toàn cầu.

Nguồn từ bài viết của Đại sứ Hoàng Anh Tuấn - Tổng lãnh sự Việt Nam tại San Francisco.